بەپێی ئاماری کەشناسی لە بەڕێوەبەرایەتی کشتوکاڵی شارەزوور لەبیست و چوار کاتژمێری ڕابردوو بڕی ( 40.7) ملیم باران باریوە
♦ساڵی ڕابردوو تا ئەم ڕێکەوتە لەشارەزوور هیچ بڕێک باران نەباریوە
♦ کۆی بڕی باران بارینی ئەمساڵ لەشارەزوور گەیشته 88.2 ملیم
♦کۆی باران بارینی ساڵی ڕابڕدوو لەشارەزوور ( 1153.6) ملیم بووە
ی.س
بەپێی ئاماری کەشناسی لە بەڕێوەبەرایەتی کشتوکاڵی شارەزوور لەبیست و چوار کاتژمێری ڕابردوو بڕی ( 4.2) ملیم باران باریوە
♦ساڵی ڕابردوو تا ئەم ڕێکەوتە لەشارەزوور هیچ بڕێک باران نەباریوە
♦ کۆی بڕی باران بارینی ئەمساڵ لەشارەزوور گەیشته 47.5 ملیم
♦کۆی باران بارینی ساڵی ڕابڕدوو لەشارەزوور ( 1153.6) ملیم بووە
ی.س
بەپێی ئاماری کەشناسی لە بەڕێوەبەرایەتی کشتوکاڵی شارەزوور لەبیست و چوار کاتژمێری ڕابردوو بڕی ( 18.4) ملیم باران باریوە
♦ساڵی ڕابردوو تا ئەم ڕێکەوتە لەشارەزوور هیچ بڕێک باران نەباریوە
♦ کۆی بڕی باران بارینی ئەمساڵ لەشارەزوور گەیشته 43.3 ملیم
♦کۆی باران بارینی ساڵی ڕابڕدوو لەشارەزوور ( 1153.6) ملیم بووە
ی.س
زەڕایەن
ئێوارەی ئەمڕۆ پێنجشەممە 2026/11/5
ڤیتامینی D
ڤیتامینی D ڕۆڵێکی گرنگ دەبینێت لە ڕێکخستنی ئاستی کەلسیۆم و فۆسفۆر لە جەستەدا. ئەم دوو ماددە خۆراکییە بۆ پاراستنی تەندروستی ئێسک، ددان و ماسولکەکان زۆر پێویستن.
کەمی ڤیتامینی D دەتوانێت ببێتە هۆی شێواندنی ئێسک، وەک نەخۆشی ڕاکیت لە منداڵاندا، یان ئازاری ئێسک بەهۆی نەخۆشییەکەی «نەرمبوونی ئێسک» (Osteomalacia) لە گەورەساڵاندا.
بەپێی ڕاسپاردەی دامەزراوە حکومییەکان، باشترە هەموو کەسێک لە وەرزی پاییز و زستاندا بیر لە خواردنی پێکهاتەی خۆراکیی تەواوکەر (مکمل) بکاتەوە کە ڤیتامینی D لەخۆ بگرێت.
بەڵام ئەو کەسانەی زیاتر لە مەترسیی کەمی ڤیتامینی D دان، پێویستە لە تەواوی ساڵدا ڕۆژانە ئەم ڤیتامینە وەربگرن. ئەوانە بریتین لە:
• هەموو منداڵانی تەمەنی یەک تا چوار ساڵ.
• هەموو ساواکان، مەگەر ئەوەی ڕۆژانە زیاتر لە ٥٠٠ مل حەلیبی دەستکرد (Formula) بخۆن.
سەرچاوە باشەکانی ڤیتامینی D
لە ماوەی کۆتایی مانگی ئادار یان سەرەتای نیسانەوە تا کۆتایی مانگی ئەیلوول، زۆربەی خەڵک دەتوانن بەهۆی تیشکی خۆرەوە هەموو ئەو ڤیتامینە بەدەستبهێنن کە جەستەیان پێویستی پێیەتی.
کاتێک پێست ڕاستەوخۆ بەر تیشکی خۆر دەکەوێت، جەستە ڤیتامینی D دروست دەکات.
بەڵام لە ئۆکتۆبەرەوە تا سەرەتای مانگی ئادار، تیشکی خۆر بەهێز نییە و جەستە ناتوانێت بڕی پێویستی ئەم ڤیتامینە بەرهەمبهێنێت.
هەروەها دەتوانرێت ڤیتامینی D لە هەندێک خواردندا بەدەستبهێنرێت، لەوانە:
• ماسیی چەور، وەک سەمۆن، ساردین، تروت، هێرینگ و ماکەرێل.
• گۆشتی سوور.
• زەردی هێلکە.
• خواردنی دەوڵەمەندکراو بە ڤیتامینی D، وەک هەندێک جۆری دانەوێڵەی بەیانیان و چەورییە ڕووەکییەکان.
• پێکهاتە خۆراکییە تەواوکەرەکان (مکملات).
چەند ڤیتامینی D پێویستە؟
لە ماوەی بەهاری کۆتایی و هاوین و تا کۆتایی ئەیلوول، زۆربەی خەڵک دەتوانن بەهۆی تیشکی خۆر و خواردنی هاوسەنگەوە ڤیتامینی Dی پێویست بۆ جەستەیان دابین بکەن.
بەپێی ڕاسپاردەکان:
• منداڵانی تەمەنی یەک ساڵ بەسەرەوە و گەورەساڵان: ڕۆژانە ١٠ مایکرۆگرام.
• ژنانی دووگیان و شیردەر: ڕۆژانە ١٠ مایکرۆگرام.
• ساواکان تا تەمەنی یەک ساڵ: ڕۆژانە لە نێوان ٨.٥ تا ١٠ مایکرۆگرام.
مایکرۆگرام چییە؟
مایکرۆگرام (mcg) یەکەیەکی پێوانەکردنی کەمە و ١٠٠٠ جار بچووکترە لە میلیگرام (mg).
هەروەها هەندێک جار ڕێژەی ڤیتامینی D بە یەکەی نێودەوڵەتی (IU) دەربڕدرێت:
• ١ مایکرۆگرام = ٤٠ یەکەی نێودەوڵەتی.
• ١٠ مایکرۆگرام = ٤٠٠ یەکەی نێودەوڵەتی.
ئایا پێویستە پێکهاتەی خۆراکیی ڤیتامینی D بخۆین؟
لە وەرزی پاییز و زستاندا، جەستە پێویستی بە سەرچاوەیەکی دەرەکیی ڤیتامینی D هەیە، چونکە تیشکی خۆر بەهێز نییە بۆ ئەوەی جەستە بڕی پێویستی ئەم ڤیتامینە بەرهەمبهێنێت.
لەبەر ئەوەی بەدەستهێنانی بڕی پێویستی ڤیتامینی D تەنها لە ڕێگەی خواردنەوە زەحمەتە، پێشنیار دەکرێت هەموو کەسێک، تەنانەت ژنانی دووگیان و شیردەر، لە پاییز و زستاندا ڕۆژانە ١٠ مایکرۆگرام ڤیتامینی D وەربگرن.
بەڵام لە کۆتایی ئادار یان سەرەتای نیسانەوە تا کۆتایی ئەیلوول، زۆربەی خەڵک دەتوانن بەهۆی تیشکی خۆر و خواردنی هاوسەنگەوە پێداویستیی جەستەیان دابین بکەن. بۆیە هەندێک کەس دەتوانن لەم ماوەیەدا واز لە خواردنی مکمل بهێنن.
کێ زیاتر لە مەترسیی کەمی ڤیتامینی D دایە؟
هەندێک کەس بەهۆی کەمی دەرکەوتنیان بۆ تیشکی خۆرەوە ناتوانن بڕی پێویستی ڤیتامینی D لە جەستەیاندا دروست بکەن.
بەپێی ڕاسپاردەکانی وەزارەتی تەندروستی و چاودێری کۆمەڵایەتی، ئەو گەورەساڵانە و منداڵانی تەمەنی زیاتر لە چوار ساڵ کە بارودۆخی خوارەوەیان هەیە، پێویستە لە تەواوی ساڵدا ڕۆژانە ١٠ مایکرۆگرام ڤیتامینی D وەربگرن:
١. ئەو کەسانەی زۆر کەم دەچنە دەرەوە، وەک ئەوانەی لاوازن یان زۆربەی کات لە ماڵەوە دەمێننەوە.
٢. ئەو کەسانەی لە دامەزراوەکانی وەک خانەی بەساڵاچووان دەژین.
٣. ئەو کەسانەی کاتێک دەچنە دەرەوە جلێک لەبەر دەکەن کە زۆربەی جەستەیان دادەپۆشێت.
٤. ئەو کەسانەی پێستیان ڕەشترە، وەک ئەوانەی ڕەچەڵەکی ئەفریقی، ئەفریقایی-کاریبی یان باشووری ئاسیاییان هەیە؛ چونکە ڕەنگە جەستەیان بەهۆی تیشکی خۆرەوە ڤیتامینی Dی پێویست بەرهەم نەهێنێت.
بۆیە پێشنیار دەکرێت ئەم کەسانە لە تەواوی ساڵدا ڕۆژانە ١٠ مایکرۆگرام ڤیتامینی D وەربگرن.
ئەگەر بڕێکی زۆری ڤیتامینی D بخۆین، چی ڕوودەدات؟
خواردنی بڕێکی زۆر لە پێکهاتە خۆراکییەکانی ڤیتامینی D بۆ ماوەیەکی درێژ دەتوانێت ببێتە هۆی کۆبوونەوەی بڕێکی زۆر لە کەلسیۆم لە جەستەدا، کە بە «زیادبوونی کەلسیۆم لە خوێندا» (Hypercalcemia) ناسراوە.
ئەم بارودۆخە دەتوانێت:
• ئێسکەکان لاواز بکات.
• زیان بە گورچیلەکان بگەیەنێت.
• کاری دڵ تێک بدات.
ئەگەر بڕیارت دا پێکهاتەی خۆراکیی ڤیتامینی D بخۆیت، ڕێژەی ڕۆژانەی ١٠ مایکرۆگرام بۆ زۆربەی خەڵک بەسە.
بەڵام ئاگاداربە: نابێت ڕۆژانە زیاتر لە ١٠٠ مایکرۆگرام (٤٠٠٠ یەکەی نێودەوڵەتی) ڤیتامینی D بخۆیت، چونکە دەتوانێت زیانبەخش بێت.
ئەم سنوورە بۆ ئەم گرووپانەش دەگونجێت:
• گەورەساڵان، لەوانە ژنانی دووگیان و شیردەر و بەساڵاچووان.
• منداڵانی تەمەنی ١١ تا ١٧ ساڵ.
بەڵام بۆ منداڵانی تەمەنی یەک تا ١٠ ساڵ، نابێت ڕێژەی ڕۆژانە لە ٥٠ مایکرۆگرام (٢٠٠٠ یەکەی نێودەوڵەتی) زیاتر بێت.
بۆ ساواکانیش کە تەمەنیان لە ١٢ مانگ کەمترە، نابێت ڕێژەی ڕۆژانە لە ٢٥ مایکرۆگرام (١٠٠٠ یەکەی نێودەوڵەتی) زیاتر بێت.
هەندێک کەس نەخۆشییەکی تایبەتییان هەیە کە خواردنی ئەم بڕە ڤیتامینە بۆیان سەلامەت نییە. بۆیە ئەگەر گومانێکت هەیە، پێویستە پێش بەکارهێنانی مکملەکان ڕاوێژ بە پزیشک بکەیت.
وەزارەتی دارایی و ئابووری خشتەی دابەشکردنی مووچەی
مانگی دەی بڵاوکردەوە
ڕۆژی یەکشەممە ڕێکەوتی ( ٨ ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٦ ) دەست بەدابەشکردنی مووچەی مانگی تشرینی یەکەمی فەرمانبەران و مووچەخۆرانی هەرێمی کوردستان دەکرێت و ڕۆژی چوار شەممە ( ١١ ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٦ ) کۆتایی بەدابەشکردنی مووچە دێت.
