سالاری وسەلاری ئافرەتان لە هیجرەتدا
ئا: م. محمد مەلا محمود تاوگۆزی
بەهۆی بەدحاڵی بوونەوە یاخود بە هەر مەبەستێكیترە.... هەندێك پێیان وایە كە ئیسلام ستەمی لە ئافرەت كردووە، ودەڵێن لە ژێر سایە ویاسای ئیسلامدا دەبێت ئافرەت لەنێو چوار دیواری تەنگ وتاریكی ماڵەوەدا ژیان بگوزەرێنێت، بەڵام ئەمە بۆچونێكی تەواو هەڵەیە، وتێگەییشتنێكی ئێجگار دوورە لە كرۆكی ئیسلام وتێڕوانینی مسوڵمانان بەرامبەر بە ئافرەت.
بۆیە بە پێویستی دەزانم لێرەدا ولەساڵیادی هیجرەتی حەزرەت ویاراندا، كە هاوكاتی هەفتەی بەرەنگار بوونەوەی توند وتیژی دژ بە ئافرەتانە، ئاوڕێك لە ڕۆڵا وكاریگەری ئافرەتان بدەمەوە وبزانین ئافرەتان چۆن شانبەشانی هاوەڵانی پیاو بەشدار بوون لەم هەڵوێستە ئایینی ونیشتمانی ومرۆییەدا، وبۆمان دەربكەوێت ئایا ئیسلام ومسوڵمان یاخود كوفر وكافر توند وتیژ وسنوور بەزێنە دەرحەق بە ئافرەتان.
دیارە لێرەدا تەنها لەسەر باسی هیجرەت دەدوێین، وەگەرنا ئافرەتان لە نێو كۆمەڵگەی ئیسلامیدا سەروەریەكانیان زۆر زیاتر وبەرفروانترە، ودیراسەیەكی پشوو درێژانەی دەوێت.
ئامادەكاری بۆ هیجرەت:
لە سەروبەندی خۆ سازدان وئامادەكاری هیجرەت وبەڕێكردنی حەزرەت (درود وسڵاوی خوای لێبێت) وئەبوبەكردا (خوای لێ ڕازی بێت) هەموومان ئەوەمان لا ڕوونە كە خاتوو (ئەسما وعائیشە خوایان لێ ڕازی بێت) پشكی شێریان بەركەوتووە، وئەوان سەرخەر وكۆمەككاریان بوون، خواردن وسەرجەم پێدویستیەكانیان بۆ دابین كردوون، خاتوو (ئەسما) ڕۆژانە خۆی بە تەنها سەردانی كردوون، وبە درێژایی ڕێگەی نێوان (مەكە ـ ئەشكەوتی سەور) كە ماوەی (پێنج) كیلۆمەتر ڕێگەی سەخت وناخۆش دەبێت، ئەم ئافرەتە مەزنە بە تەنها ملی ڕێی گرتووە وخواردن وپێداویستیەكانیان بۆ بردوون، تاوەكو لە دەرەنجامی فیداكاری وقوربانیەكانیدا بە (ژات النگاقین) نازناوی دەركردووە، چونكە ئامادەبوو پشتێنەكەی پشتی خۆی ببەخشێت وبیكات بە دوو پارچەوە وپارچەیەكیان بكات بە تۆشەبەرەی ئەو خواردنەی كە بۆ حەزرەت وئەبوبەكری ئامادەكردبوو. وە كاتێكیش بێ باوەڕانی قورەیش هاتنە ماڵی (ئەبوبەكر) وهەواڵی پێغەمبەر وئەبوبەكریان پرسی لە كوێیە؟ خاتوو (ئەسما) ئەو نهێنییەی نەدركاند وهیچ زانیارییەكی پێ نەدان، هەر بۆیە ئەم هەڵوێستە جوامێرانەیە (ئەبوجەهلی) زۆر قەڵس كرد، ولە ئەنجامدا توند وتیژی بەرامبەری كرد وشەپازلەیەكی توندی لە ڕوومەتی (ئەسما) دا، تەنانەت گوارەكەی گوێی شكا وكەوتە خوارەوە (1).
وە كاتێكیش (ئەبوقوحافە)ی باپیری هات بۆ ماڵیان وهەواڵی پرسی ئایا (ئەبوبەكر)ی باوكتان هیچ پول وپارەیەكی بۆ بەجێهێشتوون؟ سوێند بەخودا من وادەزانم هەموو ماڵەكەی لەگەڵا خۆیدا بردووە؟ (ئەسمائـ)ـیش ووتی: نەخێر باپیرە گیان باوكمان خێر وبێرێكی زۆری بۆ بەجێهێشتووین، جا بە هۆی ئەوەی (ئەبوقوحافە) نا بینا بوو لەو كاتەدا (ئەسمائـ) بە سەلیقەی خۆی هەندێك ووردە بەردی هێناو خستیە نێو تاقێكی دیوارەكەیانەوە (ئەو شوێنەی كە ئەبوبەكر پارەكەی تێدا دادەنا) وپارچە پەڕۆیەكی پێدادا، وپاشان دەستی باپیری گرت وخستیە سەر بەرد وپەڕۆكەو ووتی: دەستت لەسەر ئەمە دابنێ، باوكمان هەموو ئەمەی بۆ بەجێهێشتوین، لەوكاتەدا (ئەبوقوحافە) ئارامی بۆ هات و ووتی: خراپ نییە، ئەمەی بۆ جێهێشتبن چاكە (2).
لەم هەڵوێستانەوە ئەوەمان لەلا گەڵاڵە دەبێت كە ئافرەتان پشتیوانیەكی تەواویان كردووە لە سەرخستنی پرۆسەی كۆچ، وبە كەنارگەیاندنی ئەو كەشتیەی كە سەروەری مرۆڤایەتی تێدابووە، چونكە ئەگەر خاتوو (ئەسما) نهێنی شوێنی پێغەمبەری ئاشكرا بكردایە ئەوا هەموو شتێك كۆتایی دەهات وپێغەمبەر وئەبوبەكر لەناو دەچوون، وئەو خەڵاتە گەورەیەیش كە بۆ ئەو كەسە دانرابوو شوێنەكەیان پیشان بدات بەر خاتوو (ئەسما) دەكەوت، بەڵام دیارە ئیسلام ومسوڵمان بەو شێوازە ئافرەتان پەروەردە دەكەن كە ئازادانە بدوێن وبیربكەنەوە، وە هەروەها دەكرێت نهێنیەكانیش بخرێتە بەردەستیان.
وە دیسانەوە ئەوەشمان بۆ ڕوون دەبێتەوە كە ئەوانەی توندوتیژ وزەبر وزۆركابوون بەرامبەر بە ئافرەتان ئەوا بێ باوەڕ ونامسوڵمانەكان بوون، وەك (ئەبوجەهلی) نەگریس ودەستە وتاقمەكەی.
(ئومومەعبەد) لە ڕێگەی كۆچدا:
پاش ئەوەی سێ شەو حەزرەت (د.خ) وپێشەوا (ئەبوبەكر) خوای لێ ڕازی بێت لە ئەشكەوتەكەدا مانەوە، وكەمێك لەو بار گرژی وپیلانە جەهەنمیانەی كە بۆیان داڕێژرابوو بەرەو خاوبوونەوە ڕۆییشت، ئەم دوو مرۆڤە مەزنە بەرەو شاری (یەسریب/ مەدینە) بەڕێكەوتن، لە ڕێگەدا كاتێك گەییشتنە (قەدید) كە ماوەی (هەشت) كیلۆمەتر لە شاری مەكەوە دوورە، لەوێ لای ماڵی (ئوم مەعبەد) لایاندا، (ئومومەعبەد) ناوی (عاتیكەی كچی خالد)ە، ئافرەتێكی خانەدانی میوان دۆست وبەخشندەبوو، ڕێزی میوانی دەگرت، بەڵام موشریك بوو هێشتا ئیمانی نەهێنابوو، كە پێغەمبەر وئەبوبەكر لەوێ لایاندا زۆر برسییان بوو، داوای خواردنیان ـ شیر وگۆشت ـ كرد تا بە پارە لێی بكڕن، ئەویش لەبەر ئەوەی ساڵەكە ساڵی بێ بارانی ونەهات بوو، ووتی: والله هیچمان حازر نییە ئەگینا پێویستی بە كڕین نەدەكر، جا پێغەمبەر (د.خ) تەماشای كرد مەڕێك لە تەنیشت خێمەكەیانە، فەرمووی: (ئومو مەعبەد) ئەم مەڕە چییە؟ ئەویش ووتی: لەبەر بێ هێزی لەگەڵا مێگەل دواكەوتووە ونەگەییوەتە لەوەڕگە، پێغەمبەریش (د.خ) فەرمووی: شیری تێدایە؟ (ئومومەعبەد)ـیش ووتی: مەڕەكە زۆر لەوە لاوازترە شیری تێدا بێت ونێرەشی لێی نەپەڕیوە، پاشان پێغەمبەر (د.خ) فەرمووی: ئیزنم دەدەیت بیدۆشم؟ ئەویش گوتی: ئەگەر شیری تێدایە بیدۆشە، لەو كاتەدا حەزرەت (د.خ) داوای جامێكی گەورەی كرد، و(بسم الله)ی لە مەڕەكە كرد ودوعای خێری كرد، ودەستی پیرۆزی هێنا بەگوانی مەڕەكەدا، گوان پڕ بوو لەشیر، تاكو جامەكەی لێ پڕكرد، سەرەتا پێغەمبەر (د.خ) جامە شیرەكەی دایە دەستی (ئومومەعبەد) ولێی خواردەوە، پاشان دای بە هاوەڵەكانی تری تا ئەوانیش خواردیانەوە، وە خۆی لە كۆتا كەس ولەدوای هەموویان لێی خواردەوە، وفەمووی: (ساقی القوم ێخرهم شربا). رواه مسلم. واتە: ئاوگێڕ لە دوای هەموویانەوە ئاو دەخواتەوە.
پاشان پێغەمبەر (د.خ) دووبارە جامەكەی بۆ (ئومو مەعبەد) پڕ كردەوە وبە پڕی بۆی جێهێشت.
دواتر ماڵی (ئوم مەعبەد)ـیان جێهێشت، پاشان كە (ئەبومەعبەد)ی مێری هاتەوە وشیرەكەی بینی سەری سوڕما، (ئومومەعبەد)یش ڕووداوەكەی بۆ گێڕایەوە، ئەویش ووتی: والله ئەوە پیاوە قورەیشیەكەیە كە ناوبانگی بۆ ئێمە باسكراوە، ئەگەر ڕێگەم دەست بكەوێ منیش دەبم بە هاوەڵی ومسوڵمان دەبم، ئنجا لە پاش ماوەیەك (ئومومەعبەد/عاتیكە) و(ئەبومەعبەد)ـی مێردی كەناوی (ئەكسەم) بوو، لەگەڵا برایەكی (ئومومەعبەد)دا بەڕێكەوتن بۆ كۆچكردن بۆ مەدینە ولەوێ هەرسێكیان مسوڵمان بوون (3).
لەمەوە بۆمان دەردەكەوێت كە (ئومومەعبەد) هەچەندە ئافرەتێكی بێ باوەڕبووە، بەڵام سەیر دەكەین پێغەمبەر زۆر ڕێزی گرتووە، وهیچ توندوتیژیەكی بەرامبەر نەكردووە، بەڵكو مامەڵەیەكی زۆر جوانی لەگەڵادا كردووە وبۆ دۆشینی مەڕەكەش پرسی پێكردووە، وە لە پێش هەمووشیانەوە شیرەكەی پێداوە كە بیخواتەوە، هەموو ئەمانەش دەلالەت لەوە دەكەن كە حەزرەت ویارانی زۆر نەرمونیان بوون لەگەڵا ئافرەتاندا تەنانەت ئەگەر بێ باوەڕیش بووبێ. هەر بۆیە ئەم مامەڵە جوانانەی پێغەمبەر وئەبوبەكر سەرنجی ڕاكێشا، وسەرەنجام ماڵا وموڵكی خۆیان كردە قوربانی پێغەمبەر وئیسلام وبەرەو مەدینە بەڕێكەوتن، ومسوڵمان بوون.
هەڵوێستی (ئوموسەلەمە) خوای لێ ڕازی بێت:
كاتێك هاوەڵانی بەڕێز (ئەبوسەلەمە وئوموسەلەمە) ویستیان كۆچ بكەن بێ باوەڕانی قورەیش هاتنە ڕێگەیان وكەوتنە بیانوو پێگرتنیان، هەروەك (ئوموسەلەمە) خۆی ئەم ڕوداوەمان بۆ دەگێڕێتەوە ودەڵێت: كاتێك ویستمان كۆچ بكەین، (ئەبو سەلەمە) من و(سەلەمە)ی كوڕمانی خستە سەر حوشترەكە تاكو بڕۆین بۆ (مەدینە)، لەو كاتەدا خزمانی (ئوموسەلەمە) كە عەشیرەتی (بەنومەخزومی) بوون، هاتنە سەر ڕێگەیان و ووتیان بە (ئەبوسەلەمە): ئێمە ئەگەرچی دەسەڵاتی تۆمان نییە، بەڵام ناهێڵین ئافرەتی ئێمە ببەیت وبە شاراندا بڕۆی، هەر بۆیە جڵەوی حوشترەكەیان لە (ئەبوسەلەمە) سەند، و (ئوموسەلەمە)ـی خێزانی و (سەلەمە)ـی كوڕیان لە (ئەبوسەلەمە) سەند، ونەیانهێشت لەگەڵیان بڕۆن، سەرەنجام (ئەبوسەلەمە) بە تەنها ملی ڕێگەی گرت، و(ئوموسەلەمە)ـش لە لای (بەنومەخزومیەكان) مایەوە، لە پاشان كەس وكاری (ئەبوسەلەمە) كە خێڵی (بەنوعەبدلئەسەد) بوون، تووڕە بوون و ووتیان: ئێمەیش ڕێگە نادەین كوڕەزاكەمان لەگەڵا ژنەكەی ئێوەدا بێت كە ئێوە ڕێگە نەدەن ژنەكەتان لەگەڵا كوڕەكەی ئێمەدا بڕوات، بۆیە لەو كاتەدا هەریەكە لەو دوو بنەماڵەیە (بەنومەخزومی وبەنوعەبدلئەسەد) كوڕەكەیان بەلای خۆیاندا ڕادەكێشا.
بۆ ماوەی نزیكەی ساڵێك (ئوموسەلەمە) ڕۆژ تاكو ئێوارە هەر دەگریا، كەس وكارو خزمەكانی بەزەییان پێدا نەدەهاتەوە، تاكو ڕۆژێكیان ئامۆزایەكی (ئوموسەلەمە) هاتو ووتی: ئەرێ ناكرێ ئەم ژنە هەژارە دەركەن بەرەو لای مێردەكەی؟ ئەوانیش ووتیان بە (ئوموسەلەمە): ئەگەر پێت خۆشە بڕۆ بۆلای مێردەكەت، لەو كاتەدا (ئوموسەلەمە) كوڕەكەی لە خێڵی (بەنوعەبدلئەسەد) واتە خزمانی (ئەبوسەلەمە) سەندەوە ولەگەڵا خۆیدا بردی وبەڕێكەوتن بە تاك وتەنها بەرەو مەدینە، كە ماوە ڕێگەی (500) كیلۆمەترە، یەك كەسی لەگەڵا نەبوو، تا گەییشتە (تەنعیم) لەوێدا (عوسمانی كوڕی تەلحە) بینی، كاتێك (عوسمان) لە حاڵی ئەم ئافرەتە تێگەییشت، بەڕێیكرد تا گەیاندیە مەدینە، وكاتێك سەیری (قوبا)ـی كرد، پێی ووت: پیاوەكەت لەو گوندەدایە پشت بەخوا بڕۆ ناویەوە، پاشان (عوسمان) خۆی بەرەو شاری (مەكە) گەڕایەوە (4).
لێرەشدا ئەوەمان بۆ ئاشكرا دەبێت كە بێ باوەڕان چەندە توند وزبر بوون بەرامبەر بە مسوڵمانان وبەتایبەتیش ئافرەتان، تەنانەت سۆز وبەزەییشیان بەرامبەر بە كچ وخوشكی خۆشیاندا نەهاتووەتەوە، وە هەموو جۆرە توندوتیژیەكیشیان بەرامبەر بە ئافرەت كردووە، بەڵام سەیر دەكەین ئافرەتی مسوڵمان ئەوەندە ئازاد بووە (لە ژێر چەتری یاسای ئیسلامدا) ئەو ماوە دوور ودرێژە ملی ڕێگەی سەخت ودژواری بە تەنها گرتووەتەبەر، بەڵام كەسێكی پەروەردەی دەستی مسوڵمان وپیاوێكی بەسۆز ومیهرەبانی وەك (عوسمانی كوڕی تەلحە) دەبێتە هاوڕێی (ئوموسەلەمە) وبەدرێژایی ئەو ڕێگە دوورە لە خزمەتیدا دەبێت تاكو دەیگەیەنێتە شوێنی مەبەست، كەواتە ڕێزی ئافرەتی زێڕ لای مسوڵمانانی زەڕنگەرە.
لە (مەدینە) یەكەم دیاری بۆ پێغەمبەر (د.خ) ئافرەت پێشكەشی كرد:
پاش گەییشتنی حەزرەت وهاوەڵان بە مەدینە، یەكەم دیاری مەدینەییەكان بۆ پێغەمبەر دیاری ئافرەتان بوون، هەروەك (زەیدی كوڕر سابت) خوای لێ ڕازی بێت، دەفەرموێت: یەكەم دیاروونی كە برا بۆ پێغەمبەر (د.خ) لە مەدینە، دیاری دایكم بوو كە ناوی (سوعدای كچی سەعلەبە) بوو، دیاریەكەش بریتیبوو لە تشریب (شیر وڕۆن ونان)، جا دەڵێت: پێغەمبەر (د.خ) دووعای خێری كرد وبانگی هاوەڵەكانی تری كرد وئەوانیش لێیان خوارد.
وە لە پێشوازی پێغەمبەر وهاوەڵاندا ولە كاتی چوونە ناو شاری (مەدینە)ـشدا دیسانەوە ئافرەتان لە ڕیزی پێشەوە بوون، ودروشمی (گلع البدر علینا)یان دەووتەوە (5).
(زەینەبـ)ـی كچی پێغەمبەر لە كۆچ دواكەوت:
لە دوای كۆچی پێغەمبەر، هاوەڵانیش بە پیاوان ئافرەتانەوە پۆل پۆل كۆچیان دەكرد، بەڵام (زەینەبی كچی پێغەمبەر) دواكەوت وكۆچی نەكرد، چونكە هێشتا (ئەبولعاصی) مێردی مسوڵمان نەبوو بوو، بۆیە ڕێگەی نەدا زەینەب كۆچ بكات، ولەبەر ئەم هۆیە (زەینەب) لە كۆچ دواكەوت (6).
لێرەشدا ئەوەمان بۆ ڕوون دەبێتەوە كە پێغەمبەر بە هیچ شێوەیەك توندوتیژ نەبووە بە رامبەر بە ئافرەتان، چونكە ئەگەر وابوایە ئەوا ئەیتوانی دوو هاوەڵی بە جەرگ وبەغیرەت بنێرێت بەدوای (زەینەب)ـی كچیدا، بەڵام دیارە پێغەمبەر (د.خ) تەنها ڕەحمەت ومیهرەبانی لێ چاوەڕوان دەكرێت، ئەگینا ئەیتوانی وئاسانیش بوو وەكو باوكێك زەخت وزۆر لە كچەكەی خۆی بكات، وڕاپێچی (مەدینە)ی بكات.
ئەمانە مشتێك بوون لە خەرواری ڕۆڵی ئافرەتان لە هیجرەتدا، وە ئافرەتی تر ومەوقیفی زۆری تریان هەیە، بەڵام بەم ئەندازەیە ئیكتیفا دەكەین، وە ئەوەندەش بەسە بۆ سەلماندنی ئەم ڕاستیانە كە ئافرەتان بەویستی خۆیان وبە بێ هیچ زەخت وفشارێك بەدوای پێغەمبەردا گەڕاوون وشوێنی كەوتوون وڕێگەی دوور ونشێویان بڕیوە تا بگەن بە دیداری، وئەوەیان لەلا ڕوون بووە كە بەختەوەری وئازادی ومافی ئافرەت تەنها وتەنها لەلای ئیسلام وپێغەمبەرەكەیەتی، ئەمەش پشت ڕاستی ئەو ئایەتە قورئانییە دەكاتەوە كە خوای گەورە دەفەرموێت: [ولو كنت فڤا غلیڤ القلب لانفچوا من حولك].ێل عمران: 159. واتە: ئەی (موحەمەد) ئەگەر تۆ زبر وتوند وتیژ بوویتایە ئەوا خەڵكت لێ كۆ نەدەبووە ولێت هەڵدەهاتن.
كەواتە لە مێژووی ئیسلامدا ئافرەتانیش شانبەشانی پیاوان لە ناو مەیدانی سەروەری وخەباتدا لە پێشەوە بوون، وچەندین لاپەڕەی سپییان لە مێژوودا تۆمار كردووە، چونكە هەر ئەوان بوون نەوە لە دوای نەوە هاوەڵا وتابیعی دەست پاك ودڵا ودەم وداوێن پاكیان پەروەردە دەكرد، ودواتر دەیانكردنە هەڵگری ئاڵای ئیسلام ودرێژەپێدەری مەنهەجی پێغەمبەرایەتی.
وەك شاعیریش دەڵێت:
اڵام مدرسە إن أعددتها أعددت جیلا گیب اڵاعراق.
كەواتە با ئێستا بپرسین ئایا ئیسلام توندوتیژ وزەبر وزەختكارە لە ئافرەت یاخود كوفر وئیلحاد ونامسوڵمان؟
ئومێدەكەین گەییشتبینە ئەو حەقیقەتەی كە ئافرەت لە سایەی ئیسلامی حەقیقیدا زۆر زیاتر لە ئێستای دنیای بەناو ئازاد ودیموكرات بەختەوەرتر وئازاتر وئازادتر بووە، وە ئەو دروشمانەی ئەمڕۆ خۆرئاوا وئەوروپا لافی پێوە لێدەدەن ولەدنیای واقیعیشدا بوونی نییە وتەنها سەرابێكە، ئەوا بەدرێژایی مێژووی ئیسلامی لەسەر ئەرزی واقیعدا شتێكی بەرجەستەكراوی زۆر سادە بووە.
ژێدەر:
(1)ـ المرأە فی العهد النبوی: د.عصمەالدین كركر، 119 ـ 120.
(2)ـ البدایە والنهایە: ابن كپیر، 3/ 220. وسیرە ابن هشام: 1/ 488.
(3)ـ ژیانی پێغەمبەری ڕێزدار: م. عبدالله هەرتەلی، 161.
(4)ـ گوڵاوی سەرمۆر: و. بەكر حمەصدیق، 179 ـ 180.
(5)ـ المرأە فی العهد النبوی: د.عصمەالدین كركر، 125.
(6)ـ ژیانی پێغەمبەری ڕێزدار: م. عبدالله هەرتەلی، 164.
07701982113